شزیک درد «مش حسنن»
پشت پرده فیلم «گاو» به روایت داریوش مهرجویی
- ۲۲ آبان ۱۳۹۹ - هفته نامه نخست
- مترجم:احمد صبریان
خلاصه داستان فیلم: همه امید زندگی «مش حسن» به تنها گاوی است که در طویله اش دارد و از وجود آن علاوه بر امرار معاش خانواده ، افراد روستا را نیز بهره مند می سازد. اما روزی که به شهر می رود، گاو به علت نامشخصی می میرد و افراد روستا با موافقت همسر مش حسن نعش گاو را در چاه روستا می اندازند و پس از بازگشت مش حسن وانمود می کنند که گاو گریخته است. ولی او باور نمی کند و اعتقاد دارد گاو را اهالی روستا به قتل رسانده اند. از آن پس حالش دگرگون می شود و خود را گاو می پندارد. پند و نصیحت بزرگان و ریش سفیدان روستا، چاره ساز نمی شود و سرانجام کدخدا و مش اسلام تصمیم می گیرند او را دست و پا بسته و برای درمان به شهر ببرند؛ اما مش حسن در راه از دست آن ها میگریزد و با سقوط در دره ای می میرد.
بازیگران: عزت ا… انتظامی (مش حسن)،علی نصیریان (مش اسلام)، جمشید مشایخی (عباس)، پرویز فنی زاده(مش جبار)، مهین شهابی (همسر مش حسن)، محمود دولت آبادی (اسماعیل)، مهتاج نجومی (خواهر مش اسماعیل) فیروز بهجت محمدی (مرد داخل دریچه)، عزت ا.. رمضانی فر(مرد دیوانه)، خسرو شجاع زاده (جوان)، عصمت صفوی (پیرزن)
فیلم شناسی داریوش مهرجویی: الماس ۳۳، گاو، آقای هالو، پستچی، دایره مینا، مدرسه ای که می رفتیم، اجاره نشین ها، شیرک، هامون، بانو، سارا، پری، لیلا، دختردایی گمشده، درخت گلابی، میکس، بمانی، مهمان مامان، سنتوری، طهران تهران، آسمان محبوب، نارنجی پوش، لامینور
فیلم «گاو» از فیلم های موج نوی سینمای ایران به کارگردانی و نویسندگی داریوش مهرجویی سال ۱۳۴۸ ساخته شد. کمتر کسی تاکنون این فیلم را بر پرده سینما، نوارهای ویدئویی، سی دی یا دی وی دی ندیده است. فیلم پس از ساخت به مدت چند سال توقیف بود اما پس از آن، اکران کوتاهی داشت. «گاو» جزو فیلم های متفاوت تاریخ سینمای ایران و از پیشگامان موج نو و نخستین فیلم ایرانی است که در غرب و اروپا مورد تحسین قرار گرفت. گاو زمانی ساخته شد که سینمای ایران از فیلم های سطح پایین و اغلب با مضمون جنسی پر بود. «گاو» تنها اثر سینمای پیش از انقلاب است که پس از انقلاب نیزبر پرده سینماهای کشور رفت و در سینماهای «هنر و تجربه » اکران و از تلویزیون پخش و در رأی گیری منتقدان بارها به عنوان بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران برگزیده شده است . مهم تر از همه این که «گاو» تنها فیلم سینمای پیش از انقلاب است که امام خمینی(ره) آن را تایید و از آن به عنوان سینمای سالم یاد کردند. «ژان میشل فرودون» سردبیر پیشین «کایه دو سینما» درباره فیلم «گاو» داریوش مهرجویی با وی گفت و گویی انجام داده است. مهرجویی در این گفت و گو ناگفته ها و نکات جالب و کمتر شنیده شده ای درباره ساخت فیلم «گاو» بیان کرده است.
می خواستم فیلمی بسازم که واقعیت روزمره کشورم را به تصویر بکشد
داریوش مهرجویی در این گفت و گو تصریح می کند: من مدرک فلسفه ام را از دانشگاه «یو.سی.ال.ای» گرفتم ولی عشقم سینما بود. انگلیسی یاد گرفتم تا بتوانم تاریخ سینما بخوانم. دقیقا این دلیلی بود که باعث شد به آمریکا بروم. وقتی به ایران بازگشتم می خواستم فیلمی با همان حال و هوا بسازم؛ فیلمی که واقعیت روزمره کشورم را به تصویر بکشد ولی فرم نوینی داشته باشد. به مناطق مختلفی در ایران سفر کرده و دیده بودم که روستایی ها چطور زندگی می کنند. روستایی ها جمعیت زیادی بودند که هرگز در سینما، رسانهها و سخنرانی های سیاسی جایی نداشتند. رویای من این بود به آنها تصویری واقعی بدهم. پیشتر غلامحسین ساعدی را می شناختم که مجموعه داستانی -که اتفاقاتش در روستای کوچک دورافتادهای میافتد- منتشر کرده بود. در میان این داستانها، «عزاداران بیل» ما را به این فکر انداخت تا از روی آن فیلمی بسازیم. فیلمنامه را دونفری با هم نوشتیم، شب ها به مدت سه هفته در دفتر او کار می کردیم.
وقتی فیلم به پایان رسید جلوی پخش آن را گرفتند
مهرجویی اظهار می دارد: فیلم «گاو» توسط وزیر فرهنگ و هنر وقت به مرحله تولید رسید. آن زمان آن ها نمی دانستند قرار است چه کاری انجام دهیم و فکر می کردند کارمان مستند است. وقتی فیلم به پایان رسید جلوی پخش آن را گرفتند. آن زمان تبلیغات شاه تاکید زیادی بر «مدرنیزاسیون» روستاها داشت و طبیعتا این موضوع با چیزهایی که در فیلم وجود داشت، همخوانی نداشت. ما پس از بررسی تقریبی چندین مکان، «گاو» را در قزوین فیلم برداری کردیم. چون معماری آن روستا و محیط اطرافش به نظرم مناسب آمد.
اهالی روستا در نقش خودشان ظاهر شدند
بازیگران اصلی فیلم، بازیگران تئاتر بودند. هنرپیشه های اصلی را با بازیگران غیرحرفه ای که اهالی همان روستا بودند و کم و بیش در نقش خودشان ظاهر شدند، ادغام کردم. صحبتهای زیادی با آن ها کردم تا بتوانم بازی متفاوتی از روستایی ها بگیرم. همه بازیگران این فیلم در سینمای ایران به چهره های سرشناسی تبدیل شدند که نخستین آنها عزت ا… انتظامی بود که فیلم «گاو» نخستین نقش سینمایی اش بودکه بعد از آن به ستاره ای بزرگ تبدیل شد .
همه چیز در لحظه اتفاق می افتاد
مهرجویی تاکید می کند: فکر می کنم این فیلم را تحت تاثیر آثار کارگردانان بزرگ اروپایی ساختم که در آمریکا با آنها آشنا شدم. البته به فیلمبردارم فریدون قوانلو که مستندهای زیادی در شرایط سخت گرفته بود، اعتماد کردم. ما فیلم برداری صحنه هایی در سیاهی مطلق را تجربه کردیم و در کنارش با استفاده از صفحات بزرگ، استفاده غیرمعمول از نور را هم تجربه کردیم. همه چیز در لحظه اتفاق می افتاد، بدون این که از قبل درباره اش تصمیمی گرفته باشیم.
روستایی ها در درد «مش حسن» شریک می شوند
داستان مردی که گاوش ناپدید می شود و خودش را به جای گاو می پندارد، یک وجه سوررئالیست در این قصه وجود دارد، ولی منابع و مباحث بسیار عمیق تری در آن نهفته است. ابن عربی، فیلسوف بزرگ می گوید یکی از مراحل مسیر عشق عرفانی رسیدن به لحظه ای است که بین عاشق و چیزی که به آن عشق می ورزد، ادغام به وجود بیاید. این اتفاقی است که برای روستایی فیلم که دیوانه وار گاوش را دوست دارد، می افتد.فیلم اگر بعدی کمیک داشته باشد به این خاطر است که مش حسن روستایی ها را متهم به این می کند که گاوش را دزدیده اند. در حالی که روستایی ها در درد او شریک می شوند تا از او مراقبت کنند.
در طول اکران فیلم «گاو» آن را ترجمه می کردم
پخش فیلم «گاو» ابتدا ممنوع شد و سرانجام با برچسبی مبنی بر این که «اتفاقات این فیلم مربوط به ده ها سال قبل است» اجازه اکران یافت. فیلم سه سال توقیف بود و بعد جشن هنر شیراز تصمیم گرفت آن را اکران کند. فیلم از دعوای بین وزارت فرهنگ و هنر و تلویزیون ملی بهره برد. فیلم خیلی سریع با موفقیت روبه رو شد و واکنش ها و نقدهایی که درباره آن شد، خصومت حکومت وقت را نرم تر کرد. آن زمان، دوست و کار گردانی فرانسوی به نام «رنو والتر» بود، فیلم «گاو» را پنهانی از ایران خارج کرد و در سال١٩٧١ به جشنواره فیلم ونیز رساند و از فیلم استقبال گسترده ای شد. البته فیلم زیرنویس نداشت و به طور زنده در حین اکران فیلم، آن را ترجمه می کردم. پس از آن «گاو» به ده ها جشنواره دیگر هم دعوت شد. وزیر فرهنگ و هنر گفت این فیلم مایه افتخار ایران است و اجازه پخشش را با همان برچسبی که به آن اشاره کردید، داد.
من هرگز متوقف نمی شوم
فیلم «گاو» در دو نوبت نقش مهمی در سینمای ایران بازی کرد. نخستین بار به مثابه نشانه ای بود که پرداختن و گذر به سینمایی دیگر را ممکن می کرد. ما به همراه کارگردانان دیگر راه را باز کردیم. پس از انقلاب سینما در شرایط بسیار حساسی قرار گرفته بود؛ سالن های سینما را آتش می زدند و سینما به عنوان محلی از فساد تلقی می شد، ولی خوشبختانه یک شب «گاو» از تلویزیون پخش شد و فردای آن روز امام خمینی(ره) اعلام کردند باید فیلمی مثل «گاو»ساخته شود و این که: «ما در کل مخالف سینما نیستیم. ما مخالف فحشا هستیم.» این جمله تیتر درشت همه روزنامه ها شد. با این وجود فیلم های من از زمان «گاو» تاکنون بارها سانسور شده اند، فیلم های «دایره مینا»، «مدرسه ای که می رفتیم»، «بانو» و «سنتوری» توقیف شدند یا پس از چند سال توقیف به نمایش درآمدند.
احمد صبریان
نوشتارهایی از سینما تئاتر و تلویزیون