نویسنده :احمد صبریان(روزنامه نگار و منتقد سینما)

منتشر شده در روزنامه صبح امروز

جهان امروز، ایران را با تمدن بزرگش و چهره‌هایی مانند حافظ، سعدی، فردوسی، مولانا، خیام  و نظامی می‌شناسد. در این میان ، بخش مهمی از تاریخ ادبی ایران با عرفان و غزل های حافظ شیرازی پیوند خورده‌ است . شاعری که امروز روز بزرگداشت اوست و بسیاری از دوستدارانش درباره او می گویند و می نویسند. شاعری دردانه که برخی چهره ها و متفکران شناخته شده غرب و اروپا همچون آندره ژید، ویکتورهوگو ، رادولف امرسون ، گوته ، نیچه ، گارسیا لورکا، یوهانس برامس ، آرتور کانن دویل، ادوارد فیتزجرالد، ای.جی. باربری، او و اشعارش را بارها ستایش و تحسین  کرده اند. بی تردید همه ما  نیز ناخود آگاه عاشق حافظ هستیم و تحت تاثیر  حال و هوای درونی و بیرونی خود، اطرافیان و جامعه شعر حافظ را برای رسیدن به آرامش خاطرمان می گزینیم.

حسرتی که بر دل سینما مانده است

به جرات می توان اذعان کرد اگر در پی مجد و بزرگی و احیای هویت فرهنگی غنی ایران زمین مان هستیم، سینما به عنوان رسانه ای جهانی و تاثیر گذار باید «حافظ» را به عنوان یکی از گنجینه‌های ادب و فرهنگ ایران ‌زمین به جهان معرفی کند. چرا که زمانه ما با شدت و ضعف به زمانه حافظ نزدیک است و اشعارش بسیاری از واقعیت ها و حقایق را مطابق با حال و هوای زمانه ما بیان کرده است. جایگاه اسطوره ای حافظ، روایت‌ ها، قصه‌ها، و علاقه ‌مندی همگان به شناختن این شاعر بی همتا، سبب شده است جای خالی فیلمی ارزشمند درباره حافظ بیشتر احساس شود. سینما به همراه مولفه‌هایی چون تاریخ، ادبیات و هنرهای دیگر، معیاری برای بررسی تغییرات فرهنگی کشورها به شمار می‌ آید. حافظ حر‌ف‌ هایی دارد که می شود با آن انتقاد کرد و ذات هنر سینما هم با انتقاد آمیخته است. با توجه به اهمیت سینما در معرفی مفاخر ادبی هر کشوری، آنچه  شاهد آن هستیم، سهم ناچیز شاعری جهانی چون حافظ از سینمای ایران است. اگرچه درعرصه سینمای ایران، درباره چهره های ادبی چون  فردوسی، مولانا، سعدی، نظامی آثاری ساخته شده است اما متاسفانه سهم اندک حافظ از سینمای ایران فقط یک فیلم داستانی و یک اثر مستند است. اگر چه کارگردانانی چون زنده یاد علی حاتمی، داریوش مهرجویی، بهرام بیضایی، مسعود کیمیایی، محمدرضا اصلانی، رخشان بنی اعتماد، پرویز کیمیاوی، فرزاد موتمن، اصغر فرهادی، زنده یاد خسرو سینایی و... در برخی آثارشان به طور غیرمستقیم  و در قالب دیالوگ ها، به حافظ و اشعار او اشاره کرده اند اما تاکنون فیلمی مستقل درباره زندگی و اشعار این شاعر شهیر ساخته نشده است تا تصویر حافظ  را بر پرده نقره ای و خاطر تماشاگران حک کرده و جاودانه سازد.

 انتظار پانزده ساله «حافظ» برای پرده نقره ای

ابوالفضل جلیلی که سال ۸۴ با ساخت فیلم «حافظ» با موضوع  زندگی این شاعر گرانسنگ، تنها تجربه سینمای کشور درباره حافظ را رقم زد، پانزده سال است در انتظار نمایش این فیلم در سینماهای کشور است. وی سال 1396 هم زمان با روز بزرگداشت حافظ به ایسکانیوز گفت: «شاید تماشای فیلم «حافظ» کمکی به شناخت بینندگان آن درباره حافظ نکند اما می تواند احساس کنجکاوی درباره حافظ و تلاش برای فهم اشعار او را در مخاطبان ایجاد ‌کند.» وی اظهار کرد: «تمام مواردی که درباره زندگی حافظ گفته می شود با توجه به اشعار وی داستان پردازی شده است و هیچ چیزی از زندگی لسان الغیب مستند نیست.» جلیلی درباره پیگیری‌هایش برای اکران فیلم «حافظ» به ایسنا گفت: سال ها برای نمایش عمومی «حافظ» در ایران تلاش کردم اما نتیجه بخش نبود. امروز بزرگداشت حافظ است و به همین مناسبت از مسئولان درخواست که نه، اما می‌خواهم اگر مصلحت است فکری برای فیلمی درباره حافظ ساخته ‌ام بکنند. چون برای تولید فیلم جدید خود به دنبال سرمایه هستم و اگر سرمایه ای برای این كار ندارم، مجبور به فروش فیلم «حافظ» به بنیاد سینمایی فارابی هستم .» فیلم «حافظ»  که تاکنون در جشنواره های مختلف جهانی  به نمایش درآمده است، به صورت نمادین به زندگی حافظ شیرازی می پردازد و روایتگر داستان زندگی یک حافظ قرآن با نام شمس الدین است این فیلم که تهیه کننده آن ژاپنی است، در جشنواره رم نمایش داده شد و جایزه ویژه هیئت داوران را کسب کرد و در سینماهای ژاپن نیز به نمایش گذاشته شد. نکته جالب توجه این  است که در جشنواره های خارجی بیش از آن که درباره فیلم صحبت شود، درباره حافظ سخن گفته شده است. فیلم برداری «حافظ » درساوه انجام شد و «کومیکوآسو»ی ژاپنی برای نقش‌آفرینی بهتر، دوهفته پیش از فیلم برداری به ایران آمد و ضمن پوشیدن لباس مخصوص فیلم، به رفت ‌و آمد به خانه شهروندان ایرانی در نقاط مختلف پرداخت. همچنین به توصیه جلیلی، آوازهای استاد محمدرضا شجریان (اشعار حافظ) را گوش می داد و به خاطر می سپرد. در فیلم «حافظ» كومیكو آسو، مهدی مرادی، مهدی نگهبان ،حمید هدایتی، میكائیل شهرستانی و عبدالحی شماسی به ایفای نقش پرداخته اند.

 «حافظ» و «گوته» کنار یکدیگر

فیلم مستند «حافظ و گوته» به کارگردانی فرشاد فرشته حکمت به داستان زندگی «گوته» از کودکی تا پیری، ماجرای آشنایی او با اشعار و اندیشه‌های حافظ و نوشته‌های درباره این شاعر ایرانی می پردازد. این کارگردان نام آشنا و از مستندسازان با سابقه کشور، پنج سال وقت صرف کرد تا شیفتگی و الهام پذیری "یوهان ولفگانگ گوته" شاعر و درام ‌نویس آلمانی به "حافظ شیرازی" را برای جهانیان به ویژه پارسی زبانان به نمایش بگذارد. او مرزها را کنار زده و دو شخصیت مؤثر تاریخی را در قاب‌های زیبای فیلم مستند داستانی "حافظ و گوته" کنار یکدیگر نشانده است. جشنواره بین‌المللی فیلم باستان‌شناسی و میراث فرهنگی آمریکا با عنوان «تک» جایزه ویژه هیئت داوران خود را به این اثر مستند اهدا کرد. کارگردان این مستند به دلیل این که هیچ تصویری از حافظ و گوته نداشته، مجبور به ساخت مستند بازسازی و روایت گفتاری شده است. این فیلم مستند سینمایی به سفارش مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، در قالب فیلمی هشتاد دقیقه‌ای و براساس بخش‌ هایی از زندگی خواجه شمس ‌الدین محمد حافظ شیرازی و «یوهان ولفگانگ فون گوته» و بر پایه تحقیقاتی میدانی و کتابخانه ‌ای مبتنی بر مسائل علمی جلوی دوربین رفت.  فیلم برداری مستند سینمایی «حافظ و گوته»، در آلمان، شیراز و تهران انجام شد .این فیلم مستند داستانی با هدف اکران تلویزیونی تولید نشده است  و یکی از اهداف این فیلم شرکت در جشنواره‌ های مختلف و اکران در ایران و اروپا است. دکتر ناصر آقایی، غزل زنگویی، آرش رحیمی، پانته آ پارسا، فاطمه رزمجو و لادن کامیاب به‌ عنوان بازیگر در این مستند ایفای نقش کرده اند و دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی، دکتر موید شیرازی، دکتر محمود حدادی، دکتر کاووس حسن‌لی، دکتر منصور رستگار فسایی، عبدالعلی دستغیب، دکتر کمالی سروستانی، دکتر مجید اسکندری و... نیز به‌عنوان کارشناسان علمی در ساخت این اثر کارگردان را همراهی کرده‌اند.

ادای دین تحسین برانگیز استاد شجریان به حافظ

 برخلاف غفلت بسیاری از سینماگران و اهالی سینما به حافظ، زنده یاد استاد محمدرضا شجریان خسرو آواز ایران از جمله هنرمندانی است که توجه شایانی به حافظ  و اشعار او داشته است. وی از ۲۷۰ قطعه اشعار حافظ  در آلبوم های موسیقایی خود بهره برده است. طریق عشق ( تصنیف ساقی)، سرعشق، رندان مست، انتظار دل (تصنیف خلوت گزیده)، مرغ خوش خوان (تصنیف مرغ خوشخوان)، معمای هستی، چشمه نوش، ساز قصه گو، چهره به چهره، فریاد (تصنیف یار دلنواز)، بیداد (تصنیف های «یاد باد» و«سمن بویان»)، جان عشاق و گنبد مینا، ساز خاموش، پیام نسیم (تصنیف پیام نسیم)، راست پنجگاه، در آستان جانان ( تصنیف آستان جانان)، سروچمان (تصنیف های «خاطر حزین» و «سرو چمان»)، آه باران، بیداد (تصنیف یاد باد)، عشق داند، گلبانگ شجریان (تصنیف های « بت چین» و «دولت عشق»)، جان عشاق و گنبد مینا ( تصنیف جان عشاق)، یاد ایام، طریق عشق، آهنگ وفا، دل مجنون ( تصنیف کردی «درد دل»)، سرود مهر (تصنیف های «غم پرست» وای سلسله مو»)، معمای هستی (تصنیف چشم مست)، دلشدگان (تصنیف های« پاسبان حرم دل» و «غلام چشم»)، جان عشاق و گنبد مینا ( تصنیف گنبد مینا)، یاد ایام، چشمه نوش (تصنیف سرخوشان)، رندان مست (تصنیف چشم یاری)، بی تو به سر نمی شود (تصنیف های «غم با طبیبان و«دل دیوانه»)، ساز قصه گو (تصنیف شیدای گیتی)، ساز خاموش  (تصنیف خسرو شیرین)، دستان ( تصنیف صبح است ساقیا)، انتظار دل (تصنیف مزرع سبز فلک)، خلوت گزیده (تصنیف مزرع سبز فلک)، دلشدگان  دل مجنون ( تصنیف یعنی چه)، شب وصل، سرو چمان، مرغ خوش خوان ( تصنیف پیام نسیم)، بهاریه ، گلبانگ شجریان (تصنیف دولت عشق)، ساز و آواز، درآستان جانان (تصنیف شیدایی)  از جمله آلبوم هایی هستند که زنده یاد استاد شجریان در آن ها به بازخوانی غزلیات، تصانیف و سروده های حافظ شیرازی پرداخته است.