يادداشتي به بهانه سالگرد خاموشي زنده ياد علي حاتمي
زنده ياد «علي حاتمي» از همان نخست با رويكرد به فرهنگ ملي و بهره گيري از داستان ها و مضامين سنتي و كهن، تصويرگر سنت ها و آداب و رسوم ايراني بود. وي سبكي را در سينماي ايران پايه گذاري نمود كه نه فيلم سازي پيش از حاتمي به آن توجهي نشان داده بود و نه كارگرداني پس از اوتاكنون ، اين راه را ادامه داده است.
پس از آغاز «موج نو سينماي ايران» توسط داريوش مهرجويي با فيلم «گاو» و مسعود كيميايي با فيلم «قيصر»، زنده ياد «علي حاتمي» به عنوان سومين كارگردان جبهه سينماي موج نو، با ساخت فيلم «حسن كچل» نام خود را در زمره آغازگران سينماي سالم آن دوران به ثبت رساند.
«حسن كچل» براساس نمايش نامه موفقي به همين نام، دربرگيرنده دغدغه هاي حاتمي در قصه گويي سنتي، طراحي صحنه و لباس و ايجاد دكور و فضايي نزديك به زمان گذشته و موزيكال قصه مي باشد. اين فيلم موقعيت حاتمي را به خوبي در سينماي ايران تثبيت نمود.
حاتمي پس از «حسن كچل»، فيلم «طوقي» را مي سازد كه بنا به اعتقاد برخي منتقدان، در دنباله روي از «قيصر» گام برداشته است. اما با اين حال «طوقي» به حدي نشان از دلمشغولي هاي شخصي حاتمي و جهان بيني ويژه او دارد.
ساخته بعدي حاتمي، «باباشمل»، با استفاده از حضور ستاره هاي سينماي ايران و فضايي برگرفته از مضامين كهن، در ستايش جوانمردي ها و هويت ايراني است. حاتمي پس از شكست تجاري «باباشمل»، در آغاز دهه پنجاه، داستان عشق جنون آميز لوطي ميانسالي به نام «قلندر» را به خواهرش، در پس فضا و چهره هايي سنتي به فيلم درمي آورد.
فيلم «قلندر» مدتي چند گرفتار سانسور شد. سرانجام نيز حاتمي را وادار ساخت كه «خواهر» را به «خواهرخوانده» تغيير دهد.
«قلندر» در گيشه موفقيتي به دست نياورد. اما در كنار فيلمفارسي هاي بسياري كه هم زمان با آن به نمايش درآمد، با يك مرزبندي جدي توانست در قلمروي سينماي سالم و ارزشي آن دوران جايگاه خود را تثبيت كند.
به دنبال شكست هاي تجاري پياپي «باباشمل» و «قلندر»، زنده ياد حاتمي طنز ايراني را در داستاني سياه و تلخ به تصوير مي كشد. فيلم «خواستگار» خلاف آثار پيشين حاتمي، از گذشته فاصله مي گيرد، اگرچه تمامي مولفه هاي سنتي سينماي حاتمي را، با خود به همراه دارد. معماري و سنت و آداب ايراني، ديالوگ هاي زيبا و تمامي ظرافت هايي كه «خواستگار» را، با همه كاستي هايش در زمره آثار سينماي انديشمند جاي مي دهد. پس از آن حاتمي به سمت تاريخ مي رود و فيلم «ستارخان» را با استناد به حوادث انقلاب مشروطه ايراني مي آفريند.
حاتمي در «ستارخان» با بي اعتنايي نسبت به واقعيت تاريخي، تفسير خود را از اين حادثه تاريخي ثبت مي كند. وي با ساخت اين فيلم، خشم بسياري از مورخان و اهل تاريخ را عليه خود برمي انگيزد. زنده ياد حاتمي پس از چندي به تلويزيون روي مي آورد و در سال هاي ٥٤ تا ٥٦ با ساخت مجموعه هاي «داستان هاي مولوي» و «سلطان صاحبقران»، نظرات موافق و مخالف بسياري را جلب مي كند.«سوته دلان» آخرين ساخته سينمايي حاتمي در سال هاي پيش از انقلاب، با دستمايه قرار دادن يك عشق ايراني، با داستان پردازي موثر و با توجه به عوامل دراماتيك، از بي نظيرترين ساخته هاي شكوهمند مي باشد كه وي در آن از همه عناصر زندگي ايراني بهره گرفته است.
حاتمي در سال ١٣٥٨، پس از سه سال مطالعه و تحقيق درباره قصه «جاده ابريشم» بار ديگر به تلويزيون مي رود تا اين مجموعه را بسازد. پس از انقلاب نيز تدارك ساخت اين مجموعه را پي گيري مي كند.از آن جا كه حاتمي اين مجموعه را، با توجه به فضاي تهران قديم نوشته بود، فكر ايجاد يك شهرك سينمايي شكل مي گيرد. پس از انقلاب نيز با موافقت تلويزيون، زميني براي ساخت شهرك سينمايي در نظر گرفته مي شود. حاتمي با طرح ها و عكس هايي كه از تهران قديم به دست آورده بود، با گوشه چشمي به گذشته و تاريخ ايران و با نگاهي به هويت ملي، معماري فضاي شهرك سينمايي غزالي -كه قرار بود به نام حاتمي سند بخورد- را هرچه بيشتر به فرهنگ ايراني نزديك مي سازد. سرانجام در سال ١٣٦٦، مجموعه ماندگار «هزاردستان» (جاده ابريشم) با همكاري گروهي از نخبگان سينماي ايران، در شهرك سينمايي غزالي آماده نمايش مي شود. «هزاردستان» در زمان پخش خود به سبب همزماني با جنگ تحميلي، آن چنان كه شايسته بود مخاطبان خود را نيافت. حتي تحت تاثير سانسور و اعمال نظرهاي سليقه اي و متعدد قرار گفت، اما بي ترديد در تاريخ تلويزيون از معدود آثار ارزشمند و جاودان مي باشد. حاتمي در خلال وقفه هايي كه در ساخت مجموعه «هزاردستان» پيش آمد، فيلم هاي «حاجي واشنگتن»، «كمال الملك» و «جعفرخان از فرنگ برگشته» را مي سازد.
«حاجي واشنگتن» روايتي است از «حاج حسينعلي خان صدرالسلطنه» كه از سوي ناصرالدين شاه به عنوان نخستين سفير ايران در ايالات متحده آمريكا، راهي آن ديار مي شود.با وجود بازي چشمگير «عزت الله انتظامي»، تك بازيگري كه همچون يك نقال خوش آوا مجلس را مي گرداند، و تلاش هاي فراوان حاتمي براي ساخت اين فيلم در ايتاليا، «حاجي واشنگتن » چندين سال در محاق توقيف مي ماند و سرانجام در سال ١٣٧٧، زماني كه ديگر حاتمي در ميان ما نبود، به نمايش عمومي درمي آيد.
ساخته بعدي حاتمي، «كمال الملك»، با گذري به بخش هايي از زندگي تاريخي «محمد غفاري»، نقاش بزرگ معاصر، بار ديگر هنر و ادب ايراني را براي تماشاگر ايراني به نمايش مي گذارد.
«كمال الملك» در سال ١٣٦٦، در دوراني كه اغلب فيلم هاي آن زمان از مضمون هاي ساده انگارانه سياسي- اجتماعي روز پيروي مي كردند به نمايش درآمد.
فيلم «جعفرخان از فرنگ برگشته» نيز پس از ساخت توقيف شد. اما در نهايت با فيلم برداري مجدد ،به كارگرداني «محمد متوسلاني» به نمايش درآمد.
«مادر» ديگر اثر ماندگار حاتمي با پس زمينه هايي از اشياء، طراحي صحنه و لباس، آيين، معماري و نحوه زندگي سنتي، همچون يك متن اصيل، شناسنامه آثار حاتمي را در خود دارد.
بازي هاي درخشان «محمدعلي كشاورز» و «اكبر عبدي» ديگر در كمتر فيلمي پس از «مادر» تكرار شد. حاتمي در «مادر»، مرگ ايراني را با همان نگاه نوستالژيك و ملي خود، به تصوير مي كشد و اثري يگانه را در تاريخ سينماي ايران، از خود به جاي مي گذارد.
حاتمي، «دلشدگان» را با مايه هايي از موسيقي ايراني، دكور و فضاي سنتي گذشته مي آفريند. «دلشدگان» اگرچه از داستاني جذاب برخوردار است، اما قرباني داستان گويي خسته كننده شد و نتوانست در ميان مخاطبان خود، جايي بيابد.
حاتمي پس از حدود چهار سال دوري از سينما با در دست داشتن فيلم نامه هاي «گاردن پارتي»، «نوش دارو»، «ملكه هاي برفي» و «آخرين پيامبر» سال ١٣٧٤ ساخت فيلم «جهان پهلوان تختي» را ،در شهرك سينمايي غزالي آغاز كرد. اما هنوز مدت زماني از آغاز پروژه «جهان پهلوان تختي» نگذشته بود، كه هم زمان با ساخت دكورهاي «خاني آباد» و «خانه تختي»، بيماري جانكاه سرطان پس از يك سال سرانجام «علي حاتمي» شاعر و نگارگر سينماي ايران را ،در يكي از كوچه هاي شهرك سينمايي ساخته خودش به زمين نشاند و وي پهلوان ايراني را در «جهان پهلوان تختي» تنها گذاشت. «علي حاتمي» ايراني ترين كارگردان سينماي ايران بود كه در تقابلي آشكار با مدرنيسم، در پي زيبايي شناسي بومي به روايت قصه هاي شرقي مي پرداخت. سينمايي آميزه از شعر، ادبيات، نقاشي، موسيقي، عكاسي و... . يادش گرامي باد...
|
+| نوشته شده توسط
احمد صبریان در چهارشنبه چهاردهم آذر 1386
|
