نگاهي به حضور كم رنگ سينماي ايران در كن ٢٠٠٩
سينماي ايران تاكنون در بخش هاي اصلي و جنبي جشنواره فيلم كن، حضوري با شدت و ضعف داشته كه همين حضور هم در پي حركت هاي فردي و شكل گيري جريان خاص «فيلم سازي براي جشنواره ها» بوده است.
موج هميشگي و ساليانه حضور سينماي ايران در جشنواره فيلم كن، امسال هم گريبان رسانه هاي داخلي را گرفت و از مدتي پيش زنگ گمانه زني براي حضور سينماگران و فيلم هاي ايراني در جشنواره كن شصت و دوم، به صدا درآمد كه البته با تحليل هاي هميشگي همراه است.
با اين كه چند سالي است سينماي ايران حضوري برجسته و پررنگ در بخش مسابقه جشنواره كن نداشته است، ولي امسال هم اين موج همانند چند سال اخير به راه افتاد كه آيا سينماي ايران به بخش مسابقه كن راه پيدا مي كند؟ جواب از پيش تعيين شده اين پرسش را همه مي دانند؛ آن هم به دو دليل مهم، ولي هم چنان به اين موج مطبوعاتي دامن زده مي شود.
دليل اول تجربه سال هاي اخير سينماي ايران در كن است كه به نداشتن نماينده، در بخش مسابقه عادت كرده ايم (و اين مسئله خود وامدار جرياني چند ساله است). دومين دليل كه به نظر مهم تر مي آيد، اشراف به وضعيت توليد در سينماي ايران به خصوص در مورد فيلم سازاني است كه وجهه اي جهاني دارند.
پارسال در آستانه كن شصت و يكم كه به حضور فيلم «ترانه تنهايي تهران» ساخته سامان سالور در بخش «دوهفته كارگردانان» انجاميد، به اين نكته اشاره شد كه آثاري از سينماي ايران در اين جشنواره مورد توجه قرار گرفته و به بخش اصلي يا بخش هاي جنبي راه يافته اند كه توليدشان در داخل كشور، خارج از روند معمول و متعارف بوده است.البته مي توان به اين نكته، سرنوشت نهايي اين آثار را هم اضافه كرد. فيلم «طعم گيلاس» عباس كيارستمي كه در دوران طلايي حضور ايران در كن توانست نخل طلاي سال ١٩٩٧ را به خود اختصاص دهد، شرايط توليد خود را در سكوت سپري كرد و اولين نمايش آن هم در جشنواره كن بود.اين جريان به روند پس از اكران فيلم هم سرايت كرد، تا اميدي به نمايش عمومي آن نباشد. سرانجام نيز پس از سال ها در ايام نوروز ٨٨ تلويزيون اقدام به پخش «طعم گيلاس» كرد كه در نوع خود اتفاقي مهم محسوب مي شود.
«خواب تلخ» محسن اميريوسفي هم كه جايزه ويژه هيئت داوران بخش نوعي نگاه كن در سال ٢٠٠٥ را دريافت كرد، هنوز به اكران محدود هم درنيامده است. در اين ميان آثاري چون «زماني براي مستي اسب ها»ي بهمن قبادي و «بادكنك سفيد» جعفر پناهي هم هستند كه توانسته اند به نمايش محدود دست پيدا كنند. فيلم پناهي دوربين طلايي جشنواره كن را در سال ٢٠٠٥ دريافت كرد.
سرنوشت مشترك فيلم هاي ايراني موفق در كن را، مي توان به شرايط توليد آن ها نيز ارجاع داد. بيشتر اين آثار در شرايط نامعمول توليد شده اند كه مي توان اين وجه را، به سكوت خبري در زمان توليد و حتي ساخت فيلم بدون مجوزهاي رسمي و قانوني اضافه كرد. شرايطي كه در نهايت به نمايش افتتاحيه برخي از اين آثار در كن انجاميده است.
امسال هم سينماي ايران در جشنواره كن شصت و دوم، حضوري كم رنگ (هم چون چند سال اخير) در بخش هاي جنبي دارد كه هم چون سال گذشته مي توان آن را به حركت هاي فردي فيلم سازان تعبير كرد. اما نكته پررنگ، نهادينه شدن اين روند توليد خارج از مسير قانوني است كه اين آثار را به توليدات زيرزميني معروف كرده است.فيلم «كسي از گربه هاي ايراني خبر نداره» بهمن قبادي از ايران، يكي از فيلم هاي بخش «نوعي نگاه» جشنواره كن شصت و دوم است. فيلمي درباره دختر و پسري جوان كه پس از آزادي از زندان، مي كوشند يك گروه موسيقي تشكيل دهند. حامد بهداد، نگار شقاقي و اشكان كوشافر بازيگران اين فيلم هستند كه بر مبناي فيلم نامه اي از قبادي و به تهيه كنندگي خود او ساخته شده است.
البته بهمن قبادي پيش از اين، با فيلم هاي «زماني براي مستي اسب ها» و «آوازهاي سرزمين مادري ام»، در بخش «دو هفته كارگردانان» و «نوعي نگاه» جشنواره كن حضور داشته است. وي حتي از اين جشنواره جوايز ويژه اي هم دريافت كرده است. اين سابقه در كنار داوري وي در بخش دوربين طلايي كن، مي تواند او را به سينماگري نام آشنا، براي مسئولان، مديران و برگزاركنندگان اين جشنواره بدل كند. فيلم جديد بهمن قبادي در شرايطي توليد شده و به عنوان نماينده سينماي ايران، به جشنواره كن راه پيدا كرده است كه خبري از توليد آن، در هيچ يك از رسانه هاي رسمي كشور منتشر نشد. در حقيقت فيلم «چه كسي از گربه هاي ايراني خبر نداره؟» بدون مجوز توليد و ساخت رسمي و قانوني توليد شد. در چنين موقعيتي كه به نظر مي رسد شيوه فيلم سازي زيرزميني، در حال تبديل شدن به يك جريان در سينماي ايران است مي توان موضع خنثي و انفعال نهادهاي رسمي را نيز مورد توجه قرار داد. در واقع سكوت وزارت ارشاد، معاونت سينمايي و امور بين الملل بنياد سينمايي فارابي كه متولي حضور فيلم هاي ايران در جشنواره هاي جهاني هستند، مي تواند سوال برانگيز و يكي از دلايلي باشد كه سبب نهادينه شدن اين جريان جديد در سينماي ايران است. در اين ميان رويكرد جشنواره كن به توليدات زيرزميني، رويكردي خاص بوده است. جشنواره فيلم كن جز بخش مسابقه اصلي، بخش هاي جنبي، نوعي نگاه، دو هفته كارگردانان، هفته منتقدان و سينه فونداسيون را هم دارد كه هر سال، جوايزي به آثار برگزيده در هر يك از اين بخش ها اهدا مي كند. سينماي ايران تا چند سال پيش در بخش هاي مختلف اين جشنواره حضوري فعال داشته و حتي در دوران اوج خود، توانسته است جوايزي هم از اين بخش ها نصيب خود كند. اگرچه چند سالي است اين حضور از بخش هاي اصلي، به بخش هاي جنبي تقليل يافته و جايزه اي پربار به همراه نداشته است. اما بايد پذيرفت همين نكته هم، پيامد حركت فردي فيلم سازان است كه اين روزها به شكل گيري جريان فيلم سازي خارج از روال قانوني و به اصطلاح زيرزميني انجاميده است.
سينما و سينماگران ايراني از ابتداي حضور خود در جشنواره كن يعني از سال ١٩٦١ تاكنون، ٥٨ حضور در اين رويداد داشته كه البته ٦ فيلم ساخته كارگردان هاي ايراني اما محصول كشورهاي ديگر بوده است. ٤٤ سينماگر ايراني تاكنون در جشنواره كن حضور داشته اند كه عباس كيارستمي با ٨ فيلم و محسن مخملباف با ٥ فيلم، بيشترين حضورها را داشته اند.
هم چنين هشت داوري و ١٦ جايزه براي سينماگران ايراني، در طول ٤٦ سال حضور سينما و سينماگران ايران در جشنواره كن به دست آمده است.
محمد اطيابي نيز پس از اعلام فيلم هاي بخش مسابقه كن ٢٠٠٩ و غيبت سينماي ايران در اين بخش از جشنواره معتبر كن
گفت: حضور بهمن قبادي در بخش نوعي نگاه و شهرام عليدي در بخش هفته منتقدان به عنوان دو كارگردان ايراني با حضور يك فيلم از كردستان عراق و يك فيلم از ايران جاي خوشحالي دارد. هرچند سينماي ايران پتانسيل بالاتري دارد.
او در عين حال با اين كه امسال، سال عجيبي در جشنواره كن است، ادامه داد: حضور در كن سرنوشت اقتصادي خيلي از فيلم ها را رقم خواهد زد. تقويم توليد را در سينماي جهان، جشنواره كن عوض كرده است. واقعيت اين است كه صنعت سينما در مقطع كنوني با توليد فيلم در تعداد زياد، كيفيت بالا و اسامي بزرگ به جشنواره كن سرازير شده است. اما اين كه چه فيلمي و با چه مشخصاتي به جشنواره كن ارائه مي كنيم، جاي بررسي و كارشناسي دارد.
اين كارشناس امور بين الملل سينماي ايران گفت: سينماي ايران براي ارائه مناسب فيلم هايش به جشنواره كن، به مناسبات حرفه اي تري نياز دارد. تهيه كننده و پخش كننده ها فيلم هايشان را ارائه مي كنند، ولي در مناسبات حرفه اي، فيلم ها به شكل ديگري ديده مي شوند. وقتي دو هزار فيلم به هيئت انتخاب كن ارائه مي شود، اعضاي هيئت انتخاب نمي توانند تمامي فيلم ها را ببينند.
فيلم هايي كه شناخته شده نيستند يا توسط كمپاني معروفي ارائه نشده اند، توسط هيئت انتخاب ديده نمي شوند. بلكه يكي از اعضا آن فيلم ها را مي بيند و اگر آن فيلم را مناسب تشخيص بدهد، به ديگر اعضاي هيئت انتخاب هم پيشنهاد مي كند كه آن فيلم را ببينند.
او با تاكيد بر اين كه، مناسبت حرفه اي در سيستم پخش بين المللي ما وجود ندارد، تصريح كرد: ما در عرصه بازاريابي جهاني دچار مشكلات زيادي هستيم و رسانه ها فقط در مقطع خاصي به اين موضوع توجه مي كنند. بنابراين بايد مسئله را جدي تر بگيريم و نياز است يك ميزگرد بابت حضورهاي جهاني سينماي ايران داشته باشيم.
اين در حالي است كه چندي پيش خبرگزاري فارس اعلام كرد كه نام پنج فيلم «وقتي همه خوابيم» بهرام بيضايي، «بيست» عبدالرضا كاهاني، «ترديد» واروژ كريم مسيحي، «عيار ١٤» پرويز شهبازي و «حيران» شاليزه عارف پور، به عنوان گزينه هاي اصلي حضور در بخش اصلي كن مشخص شده است. سينماي ايران در حالي وارد سال جديد شده است كه سال ٨٧ را، با موفقيت هاي بسيار بزرگ و پررنگي به پايان رساند.
اما به نظر بسياري از كارشناسان در ميان توليدات سينمايي ايران در سال گذشته، فيلم هايي كه قابل رقابت در جشنواره هاي مختلف باشند، به چشم نمي خورد.
به همين سبب شانس بالايي را، براي حضور پررنگ سينماي ايران در بخش اصلي جشنواره كن پيش بيني نمي كردند. با توجه به صحبت هاي جسته و گريخته اي كه از زبان مسئولان بنياد سينمايي فارابي شنيده مي شود، مي توان چنين نتيجه گرفت كه مسئولان بنياد فارابي نيز اين احتمال را جدي گرفته اند. به همين سبب امسال قصد دارند با اخذ سياست هايي جديد، حضور پررنگ تري را در بازار فيلم كن تجربه كنند.